1.1 Geografia

Dorzecze Pasłęki wchodzi w skład Pojezierza Mazurskiego i Pobrzeża Wschodniopomorskiego. Administracyjnie teren ten należy do województwa warmińsko-mazurskiego (poprzednio olsztyńskiego i elbląskiego). Odcinek użytkowany przez PZW Olsztyn rozciąga się od 50-ciu metrów poniżej wypływu z jeziora Sarąg do jeziora Łęguty oraz na odcinku od 50 m poniżej wypływu z jeziotra Isąg do ujścia rzeki Miłakówka z wyłączeniem wód: rzeki Giłwa (Giławka), rzeki Morąg, dopływów z jezior: Gamerki (Gamry), Skolickie (Skolity), dopływu z jezior: Włodowo, Wiejskie Małe do 50-ciu metrów poniżej wypływu z tych jezior.(długości ok. 110 km).

1.2 Charakterystyka hydrograficzna

Rzeka Pasłęka posiada urozmaiconą i silnie rozwiniętą sieć wodną. Dłu­gość rzeki wynosi 211 km, a średni spadek 1,09%o. Całkowita powierzchnia zlewni wynosi 2294,5 km2. Cechą charakterystyczną sieci hydro-graficznej Pasłęki jest obecność jezior, głównie w zachodniej i południowej części zlewni, co ma istotny wpływ na kształtowanie się wielkości przepływów w okresie występowania wielkich wód w tych rejonach zlewni. To samo dotyczy głównego koryta Pasłęki, która przepływa przez kilka jezior. Są to zbiorniki naturalne o dość znacznych powierzchniach, a tym samym o znaczącej roli w łagodzeniu skutków dużych wezbrań w rzece. Obniżanie się wodostanów rzecznych przypada na miesiące letnie i jesienne, wznoszenie zaś na koniec zimy i na wiosnę.

Charakterystyczną cechą rzek warmińsko-mazurskich jest obfitość przeło­mów w ich biegach średnich, a czasami i dolnych. Tak właśnie przedstawia się bieg Pasłęki, tworzącej przełomy po wyjściu z jez. Sarąg i w pobliżu ujścia dopływu Miłakówka. Szczególnie znany przełom tworzy rzeka Wałsza - dopływ Pasłęki na terenie dawnego woj. elbląskiego, płynąca miejscami w bardzo głębo­kich wąwozach.

1.3 Geomorfologia, geologia i gleby

Dolina rzeki Pasłęki w części obszaru do miejscowości Sportyny, to teren młodoglacjalny, falisty. Pod względem geologiczno-geomorfologicznym wykształcony został w marginalnej strefie fazy pomorskiej zlodowacenia bałtyc­kiego. Obszar ten należy zakwalifikować do wysoczyzny morenowej falis­tej. Tylko dolina Pasłęki jest holoceńską, równiną zalewową i nadzalewową, a misa jeziora Isąg jest rynną subglacjalną zlodowacenia bałtyckiego. Wysoczyz­nę morenową falistą budują piaski i żwiry wodnolodowcowe z początków fazy pomorskiej oraz piaski i żwiry, czasem gliny zwałowe moreny czołowej. Obszar doliny Pasłęki zbudowany jest z piasków rzecznych, a lokalnie z namułów holoceńskich. Skałą macierzystą dla gleb obszaru wysoczyzny są piaski mię­dzymorenowe. W dolinach natomiast, mimo że wyraźnie dominują piaski rzecz­ne, częste są mursze na piaskach rzecznych i piaski akumulacji lodowcowej. Skałą macierzystą obszaru mis jeziornych jest najczęściej piasek jeziorny i torfy przejściowe.

Na terenie dorzecza Pasłęki przeważają gleby brunatne z przewagą gleb brunatnych bielicowych. Poza tym występują tu gleby: murszowo-mineralne, torfowo-murszowe, czarnoziemy, torfowiska niskie i przejściowe, mułowo-gle­jowe oraz bielicowe właściwe.

1.4 Klimat

Klimat Pojezierza Mazurskiego pozostaje w ścisłym związku z położeniem geograficznym tego regionu, sąsiedztwem Bałtyku, falistością terenu, znaczną lesistością oraz dużą liczbą jezior i moczarów. Wynika on ze ścierania się wpły­wów klimatu morskiego i kontynentalnego i charakteryzuje się niskimi temperaturami, krótszym od pozostałych krain okresem wegetacyjnym oraz częstym występowaniem późnowiosennych i wczesnojesiennych przymrozków.

Według wieloletnich obserwacji stacji meteorologicznej w Olsztynie, średnia roczna temperatura wynosi 6,9° C. Zimy są ostre, średnia temperatura stycznia wynosi od -3° C do -5° C; lata są chłodne, średnia temperatura lipca waha się od +16° C do +18° C. Średnia temperatura okresu wegetacyjnego wynosi 14,6° C. Roczna suma opadów 397 mm. 71% opadów rocznych przypada na okres wegetacyjny.

Rozpatrując rozkład dni pogodnych w poszczególnych miesiącach należy stwierdzić, że największa ich liczba przypada na maj i wrzesień. Najmniej dni pogodnych obserwowano w grudniu i listopadzie. Średnie roczne zachmurze­nie dla Pojezierza Mazurskiego wynosi 6,7 (skala 0-10).

1.5 Opis biegu rzek

1.5.1 Rzeka Pasłęka

Pasłęka płynie przez tereny Pojezierza Mazurskiego i Pobrzeża Wschodnio-pomorskiego. Źródliska rzeki położone są na wysokości 188 m n.p.m., na za­bagnionych łąkach w pobliżu wsi Gryźliny, na północny wschód od Olsztynka. Po kilkuset metrach od źródła, Pasłęka przepływa przez małe jeziorko Pasarek. W dalszych partiach górnego biegu łączy jeziora Wymój (pow. 50 ha), Sarąg (183 ha), Łęguckie (60,9 ha) i Isąg (395,7 ha), a w dolnym biegu tworzy Pierzchalski zbiornik zaporowy. Z lewego brzegu przyjmuje dopływy: Jemiołów­kę z Młynówką, Morąg z Łuktą i Miłakówkę ze Strużyną, z prawego natomiast: Giłwę z Rentynką, Drwęcę Warmińską, Młyńską Strugę oraz Wałszę; następnie mijając miasto Braniewo uchodzi do Zalewu Wiślanego koło osady rybackiej Stara Pasłęka. Długość jej wynosi 211 km, a średni spadek 1,09%0. Jak wykazały pomiary przeprowadzone na terenie rezerwatu, w końcu zimy i na wiosnę - wskutek topnienia śniegu i lodu - stan wody w Pasłęce podnosi się, a przybór ten dochodzi nieraz do 1,2 m.

Krainy rzeczne niemal na całej długości rzeki Pasłęki zazębiają się i prze­platają, tworząc mozaikę o unikalnych walorach przyrodniczo-krajobrazowych. Opisując bieg rzeki należy zwrócić uwagę na szereg jezior, przez które przepływa. Wpływają one znacznie na jakość wód rzeki, działając z jednej strony jako odstojniki zanieczyszczeń, a z drugiej jako źródło zakwitów okrzemek i zielenic. W systemie tym mają miejsce migracje ryb różnych gatunków (np. pstrąg potokowy, leszcz, płoć, kleń, węgorz i szczu­pak), związane z tarłem i czynnikami środowiskowymi.

Szereg fragmentów rzeki dawno utraciło już pierwotny, dziki charakter, na skutek działalności człowieka, głównie melioracji. Najdłuższe zmeliorowane odcinki Pasłęki to fragmenty:

- od źródeł do jez. Wymój, o długości ok. 12 km,

- od końca przełomu koło wsi Śródka do wsi Podlejki, ok. 7 km,

- między wsiami Szatanki i Pityny, ok. 25 km.

Najdłuższe zaś "górskie" odcinki o dużych spadkach, położone w dzikiej i malowniczej okolicy, to fragmenty rzeki:

- między jez. Isąg a ujściem rzeki Morąg, koło wsi Gamerki,

- od młyna we wsi Pityny do Sportyn, o długości około 19 km.

1.5.2 Dopływy

Podstawowe dane dotyczące ważniejszych dopływów Pasłęki przedsta­wiono w tabeli:

Długość i powierzchnia zlewni dopływów Pasłęki

Nazwa dopływu

Długość [km]

Powierzchnia zlewni

[km2]

Jemiołówka

16,0

113,9

Giłwa

17,3

206,9

Wrzesinka (Rentynka)

10,3

76,9

Morąg

2,7

106,2

Łukta

12,4

43,1

Miłakówka

19,5

158,4

1.5.2.1 Jemiołówka

     Jest to lewobrzeżny dopływ Pasłęki, wypływający na wysokości 165 m n.p.m. w okolicach Olsztynka. Uchodzi do jez. Sarąg. Długość Jemiołówki wynosi 16 km, a spadek 2,7%o. Prawie na całej długości jest skanalizowana. W górnym biegu przepływa przez Olsztynek i od tego miejsca aż do ujścia jest silnie zanieczyszczona. Dolne 1,5 km rzeki charakteryzuje się bardzo urozmai­conym korytem, zmienną głębokością i dużą prędkością wody.

1.5.2.2 Młynówka

Jest lewobrzeżnym, częściowo uregulowanym dopływem Jemiołówki, do której uchodzi około 1 km powyżej miejscowości Guzowy Młyn. Źródła Mły­nówki znajdują się w okolicach Olsztynka, na wysokości 165 m n.p.m., długość wynosi 16 km, a spadek 2,8%o. Otoczenie rzeki stanowią przeważnie łąki.

1.5.2.3 G i ł w a

Ten prawobrzeżny dopływ Pasłęki wypływa z jez. Wulpińskiego. Na od­cinku 11 km - do jez. Giłwa - posiada spadek 0,07%o i jest rzeką uregulo­waną, płynącą głównie wśród pól uprawnych i łąk. Po opuszczeniu jez. Giłwa, rzeka płynie 6 km ze spadkiem 1,1%o i wpada do Pasłęki koło jez. Isąg.

1.5.4.2 Rentynka

Jest prawobrzeżnym dopływem Giłwy. Jej źródła znajdują się na wysokości 127 m n.p.m. koło miejscowości Łupstrych. Ujście - poniżej jez. Giłwa. Dłu­gość Rentynki wynosi 10,3 km, a spadek 2,6%o. Jej otoczenie stanowią lasy i łąki. W środkowym biegu do rzeki uchodzi system rowów melioracyjnych osu­szających duże obszary podmokłych łąk. W dolnym biegu koryto jest wypros­towane i uregulowane.

1.5.2.5 Łukta

     Jest prawobrzeżnym dopływem rzeki Morąg, lewobrzeżnego dopływu Pasłęki. Łukta wypływa na wysokości 100 m n.p.m. koło miejscowości Plichta i po 12 km biegu uchodzi do rzeki Morąg - poniżej jez. Morąg. W górnym i środkowym biegu (9 km) jest uregulowana i płynie łagodnymi zakolami przez zmeliorowane łąki ze spadkiem 1,1%o. Poniżej miejscowości Łukta charakter rzeki staje się bardzo zmienny, koryto jest urozmaicone, a spadek dochodzi do 2,5%o. Odcinek przyujściowy jest uregulowany.

1.6 Rezerwat "Ostoja bobrów na rzece Pasłęce"

     Rezerwat utworzono dla ochrony bobrów na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 5 stycznia 1970 roku. W skład rezerwatu wchodzą:

- rzeka Pasłęka od źródeł do miasta Braniewa wraz z rozlewiskiem o nazwie Jezioro Pierzchalskie (pow. 450 ha),

- rzeka Giłwa od jez. Giłwa do ujścia (2 ha),

- rzeka Morąg (0,75 ha),

- rzeka Drwęca Warmińska od m. Orneta do ujścia (2,13 ha),

- jeziora Sarąg (pow. 183 ha), Łęguckie (60,9 ha) i Isąg (395,7 ha), grunty nadleśnictwa Kudypy o pow. 713,72 ha.

Łączna powierzchnia rezerwatu na terenie woj. olsztyńskiego wynosi 4030,25 ha. Na jego obszarze zabrania się m.in.:

- przebywania osób do tego nieupoważnionych przez konserwatora przyrody,

- wszelkich działań, które moglyby wpłynąć niekorzystnie na chronione po­pulacje bobrów i środowisko, w którym żyją,

- łowienia ryb i raków, z wyjątkiem łowienia ryb przez członków PZW posia­dających zezwolenie na tę czynność wydane przez Naczelnego Konserwa­tora Przyrody.

Do ochrony rezerwatu Nadleśnictwo Kudypy zatrudniało do 1990 roku strażnika, obecnie zaś rezerwat pozostaje praktycznie pod ochroną członków klubu "Passaria".

 

1.7 Status działalności wędkarskiej na terenie rezerwatu

Działalność wędkarska w rezerwacie nad Pasłęką odbywa się w oparciu o porozumienie Naczelnego Konserwatora Przyrody oraz Zarządu Głównego PZW z dnia 14.04.1970 roku. Na podstawie tego porozumienia ZO PZW w Olsztynie otrzymał w zagospodarowanie i ochronę teren rezerwatu oraz prawo corocznego wydawania zezwoleń imiennych uprawniających do wędkowania. Na odcinek Pasłęki w granicach dawnego woj. olsztyńskiego wydawanych jest corocznie 200 takich zezwoleń. Na wniosek Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody w Olsztynie wydzielone zostały jednak pewne odcinki rzek stanowiące ostoję bobrów, które wyłączono spod wędkowania. Do 1989 roku całkowitym zaka­zem wstępu objęte były następujące fragmenty dorzecza Pasłęki:

-        rzeka Pasłęka od mostu we wsi Łęgucki Młyn do wsi Szatanki,

-        rzeka Pasłęka koło wsi Pityny,

-        rzeka Giłwa od jez. Giłwa do ujścia.

Na początku 1990 roku konserwator przyrody zdecydował się wydać 10 zezwoleń "na okaziciela" Olsztyńskiemu Klubowi Pstrągarzy "Passaria". W zamian klub zobowiązał się pomagać we wszelkich pracach związanych z rezerwatem oraz czuwać nad przestrzeganiem przepisów dotyczących szcze­gólnego statusu tych terenów.

 

1.8 Stan czystości wód dorzecza Pasłęki

Stan czystości rzeki Pasłęki, choć w zasadzie nie zmienia się od wielu lat, daleki jest od stanu pożądanego, tj. odpowiadającego faunie zamieszkującej rzekę. Na całej swej długości Pasłęka niesie wody 3 klasy czystości oraz nie odpowiadające normom. Również 6 badanych dopływów, tj. Jemiołówkę, Gił­wę, Rentynkę, Morąg, Łuktę i Miłakówkę zakwalifikowano do 3 klasy czystości, bądź wód pozaklasowych. Szczególnym zagrożeniem dla jakości śro­dowiska są ścieki bytowo-gospodarcze z miejscowości położonych nad jej brzegami (Tomaryny, Biesal, Podlejki, Łęguty, Pelnik, Kalisty, Zajączkowo, Kiewry, Skolity, Kłobia, Kalisty, Łumpia, Ełdyty Wlk., Pityny, Wapnik, Sportyny, Stolno).

Potencjalnym zagrożeniem są spływy powierzchniowe z pól uprawnych, zawierające nawozy mineralne, gnojowicę i środki ochrony roślin.

Jeziora położone w dorzeczu spełniają w dużym stopniu funkcję osadni­ków, a czystość ich ulega stałemu pogorszeniu, zwłaszcza w górnej części rzeki Pasłęki. Negatywny wpływ na stan środowiska jezior ma z pewnością usytuowanie na ich obrzeżach kolonii domków letniskowych (jez. Wymój, Gił­wa, Isąg). Szczególnie istotnym zagrożeniem jest pogarszający się stan jez. Isąg, określanego obecnie jako zbiornik eutroficzny. Niewielka przezroczys­tość mieści wody Isąga w 3 klasie czystości. W przyszłości może to poważnie ograniczać naturalny rozwój pstrąga potokowego w odcinku Pelnik-Komo­rowo, będącym największym z obserwowanych obecnie tarlisk tego gatunku w rzece Pasłęce.